پژوهش – نقد جامعه شناختی در دیوان اشعار سید اشرف الدین گیلانی نسیم شمال- قسمت …

(همان، ۱۱۹)
در جای دیگر میسراید:

رفته بودم بنده سوی اصفهان یک ماه پیش
نصف شب رفتم به حمام وحنا بستم به ریش
سهو کردم صبح دیدم آن حنا بوده سر ریش
از سبیل و ریش لرزان خنده می گیرد مرا

(همان، ۲۰۹)
این اشعار در نظر ما گویای اوضاع در حال گذرای جامعه است که با مفاهیمی جدید آشنا شده، اما از آنجا که ساختارهای جامعه و افراد عمیقاً این مفاهیم را درونی نکرده اند، با ظهور نابسامانی در پذیرش و رفتار عوام و دولت مردان از پیامدهای «طبیعی» این تغییر است. حتی فساد و ناهنجاری تا آن جا پیش رفته بود که به طور مثال سید جمال واعظ اصفهانی که سخنانی شیوا و روان داشت، در روزنامهای که بعدها به نام الجمال خطابههای او را منتشر میکرد، نوشت: «اما یک علم در مملکت ما خیلی ترقی دارد. میدانی او چیست؟ علم حرامزدگی. یعنی تو که امشب در خانهات خوابیدهای فردا صبح که از خواب بر میخیزی میبینی که خانهی تو را قباله کردهاند دادهاند به یکی دیگر» (رضوانی، ۱۳۸۱: ۸۲).
۳ـ۱ـ۱ـ۲ـ دین
مضمون دیگر اجتماعی که فراوانی بالا در دیوان نسیم شمال دارد (۱۴۲بار)، دین است، میدانیم که سید اشرفالدین برخلاف برخی از هم دورههایش مانند فرخی یزدی، عشقی یا ایرج میرزا، عمیقاً مذهبی و مدافع اسلام، تشیع و ائمه است:

مبعوث شد به امت، پیغمبر نکو نام
یک دین و یک خدا را بر خلق کرد اعلام
تعلیم کرد به خلق، احکام شرع اسلام
تا بر وفاق دایر گردد نفاق ملت
نوشته ای دیگر :
دسترسی متن کامل - نقد جامعه شناختی در دیوان اشعار سید اشرف الدین گیلانی نسیم شمال- قسمت ...

داد از نفاق ملت، داد از نفاق ملت
(رشتی، ۱۳۷۰: ۲۹۲)
در قطعهی ذکر شده در بالا هم ارادت شاعر به دین اسلام و پیامبر گرامی آن را میرساند و هم شاعر از نفاقی که در بین مردم جامعه، دین و زندگی اجتماعیشان پیش آمده زبان به انتقاد میگشاید.
در میان شاعران عصر مشروطه، سید اشرفالدین حسینی قزوینی را میتوان سخنگوی طیف مشروطهخواهان اسلامگرا به شمار آورد. او در شعر خود دیدگاه جریانی را بازتاب میدهد که در عین پایبندی به دین، تلقی همسازی از دیانت و مشروطیت عرضه میداشت.
نهضت مشروطهخواهی، هر چند از پشتوانهی نظری نیرومندی بیبهره بود و نیروهای شرکتکننده در آن از وحدت ایدئولوژیک نصیبی نداشتند، حتی در درون جریان اسلامگرای نهضت نیزدیدگاهها و تلقیهای متفاوتی وجود داشت، پرنفوذترین جناح مشروطهخواهان بیآنکه در سازگاری اسلام و اصول مشروطه به مباحث عمیق نظری بپردازد، تصویری کاملاً سازگار ازآن دو ارائه میداد. گرچه در همان روزگار نیز این تصویر و تلقی از جانب مشروطهخواهان و برخی آشنایان با مبانی تفکر غرب مورد مناقشه قرار میگرفت، هر چه بود، بخش اعظم رهبران مذهبی و نیروهای شرکتکننده در جنبش سازگاری دین با نظام مبتنی بر اصول مشروطیت تردیدی به خود راه نمیدادند.
سید اشرفالدین حسینی نیز از شمار همین گروه بود، در سازگاری اصول مشروطه با عقل و شرع تردید نمیورزید. با این حال او نه در مقامی بود که بتواند در این زمینه به بحث نظری بپردازد و نه عرصهی شعری وی چنین مجالی را در اختیارش قرار میداد. اما با وجود این در حد توانایش در اشعارش با عقیده و مذهب خود که بدان اعتقاد شدید داشت، بر ایجاد دموکراسی به مفهوم اسلامی تأکید داشت و مشروطه را مطابق با نظر دین می دانست.
سید اشرف الدین حسینی مانند هر مسلمانی احترام و باور به مذاهب ابراهیمی را بیان میکند:

نوشته ای دیگر :
پژوهش - آثار قرارداد ارفاقی در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی- قسمت ۴

لعل لب یگشود عیسای مسیح
گفت این تاج از شهی باشد که او