مقاله – بررسی نقش رسانه در آموزش پیشگیری از ایدز از دیدگاه کارشناسان علوم ارتباطات …

-۳ عصر کهکشان مارکونی یا تمدن الکترونیک: در این دوره، حس شنوایی دوباره برتریمییابد و اصالت بشر دوباره مطرح می شود؛ زیرا فرهنگ حاکم بر رسانههای الکترونیک جدید، کسب اعتبار مجدد بیان شفاهی است و از این جهت، نوعی بازگشت به وضع جامعه ابتدایی فاقد کتابت به شمار میآید. به نظر مک لوهان، این امر رجعتی به نظام قبیلهای در سطح جهانی به شمار میرود ( دهکده جهانی).( Alleyne, M.D. 1995)
مک لوهان در بخش دیگری از آرای خود، رسانهها را به دو گروه گرم و سرد تقسیم میکند. او رسانه های همه حسی را سرد و رسانه های تک حسی را گرم میداند؛ به عبارت دیگر، رسانههای گرم را شامل ابزارهایی میداند که می تواند مفهوم موردنظر را به کمک ذهن و تخیل مخاطب، کامل کند؛ اما رسانههای سرد نمیتواند چنین امکانی را برای مخاطبان خود فراهم سازد. به این ترتیب رادیو گرم است؛ چون شنونده سعی میکند آنچه را میشنود با تصورات ذهنی خود تکمیل کند. در مقابل، تلویزیون رسانهای سرد است؛ چون همه چیز را به بیننده نشان می دهد و جای فعالیت چندانی برای وی نمیگذارد. وی در تفاوت بین سینما و تلویزیون میگوید: درسینما، فیلم توسط چشمها دیده میشود، اما در تلویزیون، فیلم بیش از دیده شدن، لمس میشودKamalipour, Y.R.. (Ed). (1995).
مک لوهان[۵۷] نسبت به تحولات فناوری رسانهها، دید خوشبینانهای داشت و امیدوار بود که بشر با پیشرفتهای فنی خود به جامعه ای آرمانی دست یابد که در آن، همگان همه چیز بدانند. به اعتقاد لوهان تحقق این امر، توسط رسانههای جمعی صورت خواهد گرفت. او میگوید: اگر ارشمیدس نقطه اتکایی میخواست تا جهان را جابه جا کند، من رسانهها را میخواهم تا جوامع را دگرگون کند؛هرچند منتقدان افکار مک لوهان معتقدند که تحولات تاریخی و پیدایش رسانه جدید، باعث از بین رفتن رسانههای قدیمی نمیشود و پیدایش جامعه آرمانی یا دهکده جهانی مک لوهان، به طور ماهوی با نظام قبیلهای متفاوت است و در آن تسلط شرکتها و انحصارات جدید در رسانهها جایی برای صمیمیت و ارتباطات برابر باقی نمیگذارد(همان منبع).
۲-۱۷-گونه شناسی رسانه ها
مک لوهان در چارچوب نظریه رسانهها، با اشاره به این بیان مشهور خود، که «رسانه پیام است». بر این نکته تأکید میکند که هریک رسانهها میتوانند گیرندههای حسی ما را بهگونه متمایزی تحریک کنند و برانگیزانند و در نتیجه هرکدام به شکل متفاوتی بر ادراک و افکار ما تأثیر بگذارند. هر رسانه دارای محیط رسانهای ویژه و متناسب با امکانات مربوط به خود، و امکانات ارتباطی معینی را در اختیار دارد. این امکانات از یک سو شامل تجهیزات لازم برای طرح گونه های مختلف ارتباط کلامی، تصویری و موسیقیایی (صوتی، متنی و گرافیک) است و از سوی دیگر شامل در اختیار قراردادن میزانی از کنترل برای دریافت اطلاعات و امکان پردازش آن، متناسب با اهداف مخاطب یا کاربر استHamelink,C. 1995)
«دیویس فولگر[۵۸](۲۰۰۰)با گونه شناسی رسانهها در قالبهای سنتی و نظامهای متکی به فناوری در ارتباطات میان فردی و گروهی، گونه های پنجگانه ذیل را برشمرده است:
ارتباطات مستقیم چهره به چهره و شیوههای ارتباطات گروههای کوچک از طریق سخنرانی، فرستادن نامه، یادداشت و غیره.
گونه های ارتباط جمعی در قالبهای چاپی مانند کتاب، روزنامه، مجله، بروشور و اعلامیه.
قالبهای هنری (به دلیل امکان انتقال پیام) مانند نقاشی، مجسمه، عکس و …
گونه های مختلف کارتهای شناسایی، برچسبها، انواع بسته بندی، نشانههای اختصاری و انحصاری
رسانههایی که در چارچوب نظام رسانههای نوین با اتکا به فناوری و تجهیزات الکترونیکی با ترکیب امکانات صوتی/متنی، صوتی/گرافیکی، متنی/گرافیکی و نیز ترکیب صوتی/متنی/گرافیکی (تصویری) برقراری ارتباط میان فردی و گروهی را از راه دور فراهم کرده و بدین ترتیب ارتباطها در قالب اشکال گوناگون زبان کلامی یا غیرکلامی مانند تصویر و موسیقی امکانپذیر شده است؛ مانند رادیو، تلویزیون، سینما، اینترنت، وسایل انتشار الکترونیکی اطلاعات روی خط مانند روزنامه، مجله، بولتن، بیلبرد الکترونیکی و وسایل انتشار الکترونیکی اطلاعات خارج از خط مانند پستهای متنی، صوتی و تصویری» . Commission on Gllobal Governance,) 1995.)
۲-۱۸-تعامل پذیری، نقطه عطف رسانه های نوین
با ظهور رسانههای نوین، علاوه بر رابطه سنتی میان منبع با مخاطب (که از طریق پیام و رسانه محقق میشود) انواع دیگری از تعامل میان عناصر ارتباط مطرح شده است که در همه آنها مخاطب به عنوان کاربر، نقش محوری در برقراری و حفظ ارتباط دارد. « این روابط تعاملی عبارت است از:
تعامل مخاطب (کاربر) با منبع: به مددرسانههای جدید، مخاطب نیز میتواند آغازگر ارتباط باشد.
تعامل مخاطب (کاربر) با پیام: این تعامل، که به لطف پیدایش اینترنت نمایان شده، هنگامی است که میزان درگیری مخاطب با موضوع و پیام افزایش یابد و برای مخاطب منطقه ذهنی ایجاد شود.
تعامل مخاطب (کاربر) با رسانه: این تحول به گونهای است که گاهی از رسانه به عنوان منبع رسانهایپیام یاد میشودHamelink, C. (1994.).
این روابط تعاملی، ضمن ایجاد انعطافپذیری برای مخاطب و توسعه دامنه و محدوده امکانات در دسترس وی، موجب میشود مدیران رسانه، منابع تولید و انتشار اخبار، طراحان و حتی موزعان آنهابتوانند با کنترل دیدگاهها و ناوبری (شناخت مسیر گشتوگذار و سرکشی مخاطبان در فرایند مطالعه و مشاهده اخبار)، خواستههای کاربران را رهگیری، و اقدامات بعدی خود را هدفمندتر و منطقیتر طراحی و اجراء

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

کنند؛ به عبارت دیگر هرچه امکان تعامل بین رسانه با مخاطب افزایش یابد، تصویر و مفهومی که پیام در نزد مخاطب ایجاد میکند، انطباق بیشتری با مفهوم و تصویر موردنظر عاملان عملیات روانی خواهد داشت.
«ویژگیهای متفاوت رسانه ها موجب میشود تا هریک از آنها از ظرفیت های خاصی برای ایجاد روابط تعاملی برخوردار باشند. رسانه هایی مانند روزنامه های چاپی، اعلامیه، رادیو و تلویزیون دارای ظرفیت تعاملی بسیار محدودی با مخاطب هستند ولی رسانه ای مانند اینترنت به دلیل ماهیت محیط سایبر، دارای ساختاری تعاملگرا دارد. Altschull,J.H). 1995.)
استویر[۵۹](۲۰۰۱)رسانه های مختلف را بر حسب سطع تعامل با مخاطب (کاربر) در سه سطح دسته بندی میکند:

  • رسانه های جمعی با تعامل کم مانند روزنامه، فیلم، رادیو و تلویزیون
  • رسانه های جمعی با تعامل متوسط مانند تله کنفرانس، ایمیل
  • رسانه های جمعی با تعامل زیاد مانند بازیهای ویدئویی، اینترنت و شبکههای چندکاربری.

این موضوع که هررسانه تا چه اندازه میتواند امکان تعامل و درگیری میان مخاطب با رسانه و پیام را فراهم کند به امکان تعاملی و ظرفیت درگیری رسانه بستگی دارد. مفهوم ظرفیت درگیری به آن دسته از ویژگیهای رسانه اشاره دارد که فرصت پردازش اطلاعات پیام را به شیوه ای موشکافانه، نظاممند و منطقی فراهم میکنند. رسانههای سنتی ظرفیت کم دارد و بیشتر امکان پردازش به شیوه سطحی و تداعیگرایانه را مهیا میکند. در مقابل، رسانههای نوین مانند محیطهای رسانهای اینترنت و شبکههای رایانهای چندکاربره مانند MUD که در حوزه آموزش و سرگرمی کاربرد دارند، امکان تعامل بیشتری را میان مخاطب و رسانه فراهم کردهاست»(۱۹۹۴٫ Drucker,P.F.).
برخی رسانه ها امکان کنترل نظاممند کاربر بر اطلاعات را فراهم ، و فضایی را بهوجود میآورد که در آن دریافت و پردازش هدفمند اطلاعات توسط کاربر ممکن است. اینترنت به عنوان نماد رسانههای نوین با ایجاد محیط رسانهای جدیدی که فضای اطلاعاتی یا فضای سایبرنتیک نیز نامیده میشود، ضمن فراهم آوردن امکان تعامل و جستجو، فرصت بیشتری برای رهگیری خواستهها و رسیدن مخاطب به اهدافش را ایجاد کرده است. این امر سبب میشود تا فرد، گذر زمان را احساس نکند و با پیمایش از پایگاهی به پایگاه دیگر در فضای اطلاعاتی شناور یا غرقه شود؛ «زیرا پردازش اطلاعاتی که خود فرد داوطلبانه به دنبال آن است، حالتی از درگیری، همراه با غرقه شدن در ارتباط را ایجاد میکند. مفهوم غرقه در ارتباط که ممکن است ناشی از ویژگیهایی از منبع، پیام، رسانه و حتی خود کاربر باشد، دارای اهمیت است. در این موارد معمولاً اطلاعات برای کاربر مهم و جالب توجه است. ویژگیهای حالتی غرقه شدن عبارت است از:
طرح توالی پاسخهای پی در پی و بی وقفهای که رسانه امکانش را فراهم کرده است.(۱۹۹۵ Alleyne, M.D..)
مستلزم نوعی پیگیری است که این حالت به طور غریزی خوشایند و لذت بخش است.
با دورافتادن از وضعیت هوشیاری همراه است.
فرایندی خود تقویت کننده است» .
نظریه یادگیری اجتماعی یا مشاهده ای: این نظریه برای اولین بار از سوی البرت باندورا[۶۰] ارائه شد. او اجتماعی شدن افراد را فرآیندی می داند که از تولد تا هنگام مرگ آنان استمرار دارد، بدین گونه که انسانها همواره در حال یادگیری و خود تصحیحی هستند و برای این منظور از الگوهای رفتاری موجود و واقعیات اطراف خود بهره می گیرند. یعنی با محیط فرهنگی-اجتماعی و اطرافیان خویش پیوسته در تعامل و ارتباط هستند و از آنها متاثر می شوند. بنابراین وسایل ارتباط جمعی هم به عنوان عنصری از محیط فرهنگی و اجتماعی افراد در این فرآیند می تواند نقش بسزا و درخور توجهی داشته باشد و به طور قطع، در کنار نهادهای مختلف فرهنگی دیگر نظیر خانواده، مدرسه، باشگاه ها و وسایل ارتباط جمعی هم در این فرآیند نقش آفرین است.
نظریه انتظارات اجتماعی: این نظریه بر تعامل اجتماعی تاکید دارد. در این نظریه بر چگونگی رفتار اشخاص در برآوردن انتظارات جامعه و گروه هایی تاکید می شود که شخص به آنها تعلق درد. رسانه ها با معرفی و تبیین ارزش ها و هنجارهای اجتماعی و گروهی و نمایش موقعیت های رفتاری مشابه، ارائه الگو و محتوای آموزشی دیگر به افراد یاد می دهند که انتظارات سایر اعضای جامعه و گروه ها را برآورده سازند و آنها را در رفتار و اعمال و ایفای نقش های متناسب با شأن، منزلت و موقعیت اجتماعی شان در اوضاع و احوال گوناگون و در برخورد با افراد و اشخاص مختلف راهنمایی و هدایت کنند(۱۹۹۵٫ Hamelink,C).
با توجه به نظریه سازمانبندی اجتماعی، رسانه های جمعی می توانند با ارائه آگاهی و شناخت گسترده تری از جامعه و نظام نقش ها و منزلت های اجتماعی و سلسله مراتب سازمانی جامعه و ساختار دیوانسالارانه نهادها، سازمان ها و گروه های مختلف آن مخاطبانشان را به منظور شناخت کاملتر و بهتر از موقعیت خود و وضعیت عمومی جامعه برای هماهنگی و تعامل با دیگران و ارتقای بینش و اطلاعات اجتماعی و فرهنگی آنها یاری رسانند.
به زعم پورتو[۶۱] تلویزیون با فراهم آوردن چهارچوب های مفهومی برای تفسیر و پردازش اطلاعات به نگرش های افراد در خصوص مسایل مدنی، موضوعات سیاسی و امور عمومی جامعه جهت داده و به شکل گیری مفاهیم و رفتارهای خاص کمک می کند. او نظریه شهروند پردازشگر را الگوی مناسبی جهت آموزش مهارت های شهروندی یا رفتارهای مدنی و فهم نقش رسانه ها در این گستره می داند و در نظریه خود مشخص می کند که چگونه اعضا و
شهروندان یک جامعه با کمک میان برها، چهارچوب های مفهومی را از طریق رسانه ها به خصوص تلویزیون به دست می آورند، به نگرش های اجتماعی خود شکل می دهند حتی اگر اطلاعات چندانی در مورد مسایل و امور اجتماعی نداشته باشند(۱۹۹۵ Hamelink,C.).
با توجه به دیدگاه قدرت مشروط رسانه ها(نظریه یادگیری اجتماعی، انتظارات اجتماعی، نظریه سازمانبندی اجتماعی) و نظریه پورتو می توان به این نتیجه رسید که رسانه های جمعی نقش بسزایی در اجتماعی کردن و تغییر رفتار افراد جامعه به صورت مطلوب دارند، تاثیرگذاری رسانه ها بر مخاطبانشان به تاثیرات مستقیم، آنی و کوتاه مدت محدود نیست بلکه رسانه ها افزون بر این تاثیرات، دارای تاثیرات بلند مدت، تدریجی و غیر مستقیم و نامحسوس نیز هستند، همچنین رسانه های جمعی می توانند مخاطبانشان را به منظور شناخت کاملتر و بهتر از موقعیت خود و وضعیت عمومی جامعه برای هماهنگی و تعامل با دیگران و ارتقای بینش و اطلاعات اجتماعی و فرهنگی آنها، یاری رسانند، البته هر یک از اعضای جامعه به فراخور قشر و لایه اجتماعی و فرهنگی و حتی شغلی خود، تاثیرات متفاوتی از وسایل ارتباط جمعی می گیرند و رسانه با فراهم آوردن چهارچوب های مفهومی برای تفسیر و پردازش اطلاعات به نگرش های افراد در خصوص مسایل مدنی، امور عمومی جامعه جهت داده و به شکل گیری مفاهیم و رفتارهای خاص کمک می کند و موجبات آموزش شهروندان را فراهم می آورد(.۱۹۹۴٫ Drucker,P.F.).
۲-۱۸-۱٫ ویژگیهای یک رسانه آموزشی مناسب
امیر تیموری (۱۳۷۳)ویژگیهای یک رسانه آموزشی مناسب را بصورت زیر بیان می‌دارد: