بررسی عنصر مادی قتل عمد در حقوق کیفری ایران- قسمت ۵

جرائم علیه تمامیت جسمانی از زمره جرائم خشونت‌آمیز می‌باشد. این جرایم علیه جسم و جان یعنی آنچه (برخلاف مال) تنها دارایی واقعی انسان و جزئی از وجود اوست، ارتکاب می‌یابند. قتل، انسان را از عزیزترین دارایی وی، یعنی حق حیات، محروم می‌سازد و تنها جرمی است که صدمه‌ی ناشی از آن غیرقابل جبران و بازگشت است. (میرمحمدصادقی، ۱۳۸۶، ۱۹) قتل نفس بزرگترین صدمه‌ی بدنی است که به افراد وارد می‌شود. (پاد، ۱۳۸۵، ۲۹) بنابراین جنایت قتل عمدی از زمره‌ی جرائمی است که از ابتدای خلقت انسان تا به حال وجود داشته و هیچ‌گاه هم از قباحت و زشتی آن کاسته نشده است. (پوربافرانی، ۱۳۸۸، ۲۹) مطابق آموزههای دینی ما اولین جرم، قتل عمدی و خون ریخته شده در نسل نخستین بشر اتفاق افتاده است و آن قتل هابیل به دست برادرش قابیل می‌باشد. (سوره «۵»، آیات ۳۱-۲۷) بدیهی است هرگاه جنایت وارده ناشی از قصد مستقیم یا غیرمستقیم مرتکب جرم باشد، بر شناعت و زشتی عمل افزوده است و برچسب قاتل بر پیشانی مجرم نقش می‌بندد. (میرمحمدصادقی، ۱۳۸۶، ۱۹) خداوند در قرآن کریم این قباحت و زشتی را به زیباترین وجه بیان می‌فرماید: «هر کس شخصی را بی‌آنکه کسی را کشته یا در زمین فسادی کرده است، بکشد چنان است که همه آدمیان را کشته است.» (سوره «۵»، آیهی ۳۲) چنانکه امام علی علیه السلام به مالک اشتر می‌فرماید: «بپرهیز از خونها و خونریزیهای به ناحق، زیرا هیچ چیز، از خونریزی به ناحق، موجب کیفر خداوند نشود و بازخواستش را سبب نگردد.» (نهج البلاغه، ۱۳۸۷، نامه ۵۳)
بنابراین دین اسلام قصاص را تشریع کرده است تا عدالت و امنیت جامعه تضمین گردد و از قتل و تجاوز جلوگیری به عمل آید و مایه حیات و بقای آن شود. این دین آسمانی قصاص را به عنوان حق‌الناس تشریع نموده و آن را به اولیای مقتول یا شخص جنایت دیده (در مورد جراحات عمدی) عطا کرده تا حیات طیّبهی انسانی مستمر گردد. چنانچه خداوند حکیم در قرآن کریم درباره اهمیت قصاص می‌فرماید: «ای خردمندان، حکم قصاص برای حیات شماست تا شاید پرهیزگار شوید.» (سوره«۲»، آیهی ۱۷۹) به همین جهت قانون‌گذاران در جوامع مختلف، شدیدترین مجازاتها را برای مرتکبین جرم قتل عمدی (قصاص یا اعدام) تعیین نمودهاند. مع‌الوصف با توجه به اینکه سلب حیات از انسانها آثار غیرقابل جبران دارد، موضوع مورد مطالعه در این تحقیق «بررسی عنصر مادی قتل عمد در حقوق کیفری ایران» می‌باشد و با عنایت به اینکه تعیین جایگاه رفتار مادی در ارکان جرم، امری ضروری است، بنابراین لازم است رفتار مادی جرم به نحو مستقل مورد بررسی قرار گیرد. در این خصوص باید گفت رفتار انسان ممکن است به صورت‌های مختلف متعلق حکم جزایی قرار گیرد. گاه قانون‌گذار مخاطبان خود را از فعل خاص منع می‌کند. گاه مخاطبان قانون‌گذار به انجام دادن فعل تکلیف شده‌اند و گاه تلفیق هر دو صورت، جرم خاصی را پدید می‌آورد که به جرم فعل ناشی از ترک فعل موصوف است. (اردبیلی، ۱۳۸۵، ۲۱۰ و ۲۰۹) به ‌طور خلاصه غرض از این تحقیق، تبیین و تشریح اجزاء عنصر مادی قتل عمد و بیان نظر قانون‌گذار در قوانین موضوعه و نظرات فقها و حقوق‌دانان در این خصوص و تعیین شرایط و ضوابط آن می‌باشد.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

۲- سابقه‌ی تحقیق

 

بحث راجع به عنصر مادی قتل عمد، اگرچه در حقوق جزای اختصاصی (جرایم علیه افراد) یعنی جنایت علیه جسم و جان و معنویت انسان می‌باشد و عموماً نویسندگانی که مبحث قتل را مورد بررسی قرار دادهاند به این موضوع نیز پرداخته و نظرات خویش را ابراز نموده‌اند؛ لیکن به صورت مبسوط و مستوفات، این موضوع مورد تحقیق و کنکاش قرار نگرفته است. از جمله آثار علمی که بحث نسبتاً مبسوطی در مورد عنصر مادی قتل عمد به رشته تحریر درآمده است می‌توان به رساله دکتری جناب آقای سید یزدالله طاهری‌نسب (۱۳۸۸) با عنوان مطالعه تطبیقی رابطه‌ی علیت در حقوق کیفری ایران و انگلستان و پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد جناب آقای احد صلحی (مهرماه ۱۳۸۹) با عنوان ترک فعل به عنوان رفتار مادی جرم قتل عمد و مقاله‌ی جناب آقای دکتر حسن پوربافرانی در ماهنامه حقوقی، فرهنگی اجتماعی دادرسی به شماره‌ی ۵۲ (سال نهم مهر و آبان ۱۳۸۴) اشاره نمود. از طرفی برخی معتقدند: نباید تحقق قتل یا صدمات مرتکب اعم از عمد یا غیرعمد، را از لحاظ حقوق ایران منحصر به موارد ارتکاب فعل مثبت نمود. (میرمحمدصادقی، ۱۳۸۶، ۲۵) برخی دیگر گفته‌اند: قتل و جنایت اصولاً جرم فعل بوده و ترک فعل هرچند شخص، اخلاقاً و یا به موجب قانون موظف به انجام آن می‌باشد، جزئی از رکن مادی جنایت محسوب نمی‌گردد. (صادقی، ۱۳۸۶، ۸۷) بالاخره رفتار مرتکب که جزء اول عنصر مادی قتل عمد است علاوه بر فعل، ترک فعل را نیز شامل می‌شود. پس از لحاظ تئوری هر ترتیبی را ما بپذیریم یا رد کنیم از لحاظ قانونی در قتل عمدی، رفتار مرتکب در حال حاضر با توجه به نصوص جزایی می‌تواند فعل یا ترک فعل صلاحیت‌دار باشد.

 

۳- ضرورت انجام تحقیق و جنبه نوآوری آن

 

بررسی موضوع بیانگر دامنه گسترده این موضوع در حقوق جزای عمومی و اختصاصی می‌باشد. با توجه به اینکه عنصر مادی در تمام مصادیق قتل‌های مجرمانه مشابه است و تفاوتی از این حیث میان آنها نیست. (آقایی‌نیا، ۱۳۸۶، ۱۷۳ و ۱۷۲) بلکه تفاوت اساسی در نوع قتل‌ها در عنصر روانی است. (زراعت، ۱۳۸۶، ۱۷۶) بدیهی است که از نظر حقوق کیفری بحث راجع به عنصر روانی جرم با وجود و تحقق عنصر مادی جرم مطرح خواهد شد. (ولیدی، ۱۳۸۵، ۱۷۲) به علاوه به وجود آمدن تئوری‌های جدید در مورد رفتار مادی قتل عمد به ویژه فعل مثبت غیرمادی و فعل سلبی (ترک فعل) و تقسیم عنصر مادی قتل عمد به افعال ایجابی (فعل مثبت مادی و غیرمادی) و افعال سلبی (ترک فعل مادی و غیرمادی) و فعل ناشی از ترک فعل و تشخیص رفتار نوعاً کشنده و نادراً کشنده و بی‌تاثیر نبودن شرایط و اوضاع و احوال در ارتکاب جرم و احراز رابطه علیت میان رفتار مادی و دیگر عناصر جرم همچون عنصر معنوی و قانونی با نتیجه مجرمانه (سلب حیات) می‌باشد. افزون بر این، نتایج حاصل از این بحث تنها اختصاص به جرم قتل عمد نبوده بلکه در احراز و شناسایی ارکان دیگر جرائم به ویژه جرایم مقید کاربرد خواهد داشت. لذا با توجه به دلایلی که گفته شد اهمیت و ضرورت هر چه بیشتر این تحقیق را بر ما نمایان می‌سازد. چنانچه به وجود آمدن تئوریهای جدید در زمینه عنصر مادی قتل عمد به ویژه فعل مثبت غیرمادی و فعل سلبی (ترک فعل) اسباب شناخت دقیق‌تر رفتار مادی قتل عمد و نیز به علت عدم تحقیق مستقیم و مستقل در این زمینه می‌توان بیان داشت این تحقیق گامی مؤثر در تبیین سیاست کیفری ایران نسبت به این رویکردها را ارائه خواهد داد.

 

پایان نامه

 

۴- سئوالات تحقیق

 

۱- آیا در قوانین موضوعه کشور ما تقسیم‌بندی رفتار مرتکب به فعل یا ترک فعل و یا فعل ناشی از ترک فعل پذیرفته شده است؟
۲- آیا در ترک فعل یک نیروی علیتی وجود دارد که بتواند آن ترک فعل را علت تامه‌ی رفتار مجرمانه قلمداد کرد؟
۳- آیا در نظام کیفری کشور ما ترک فعل را به عنوان رفتار مادی جرائم مقید همچون جرم قتل عمد مورد پذیرش قرار گرفته است؟
۴- آیا اینکه قانون‌گذار از واژه ایجابی و انجام کار برای رفتار مادی قتل عمد بکار برده است به معنای نفی ترک فعل به عنوان رفتار مادی قتل عمد است؟

 

۵- فرضیات تحقیق

 

۱- اگرچه در قوانین جزایی کشور ما صریحاً به تقسیم رفتار مادی جرم پرداخته نشده است، با وجود این تنها می‌توان رفتار مرتکب را به فعل و ترک فعل مادی و غیرمادی تقسیم کرد.
۲- اگرچه ترک فعل یک امری عدمی است و فاقد نیروی علّی برای حدوث یک امر موجود است؛ اما به نظر می‌رسد براساس معیارهای عرفی نه جوهری بتوان ترک فعل را واجد صلاحیت و شایستگی لازم برای شناسایی آن به عنوان علت صدمه‌ی جزایی دانست.
۳- اگرچه رفتار مادی قتل عمدی غالباً فعل است؛ مع هذا به نظر می‌رسد که بتوان ترک فعل را به عنوان رفتار مادی جرائم مقید از جمله قتل عمد مورد پذیرش قرار داد؛ هم چنان که این نظر مقبول قانون‌گذار و حقوق‌دانان نیز می‌باشد.
۴- اگرچه حقوق‌دانان غالباً رفتار مادی قتل عمد را فعل معرفی کرده‌اند، دلیلش شاید این باشد که رفتار مادی قتل عمد بیشتر افعال ایجابی می‌باشد، با وجود این با تصویب قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ مقنن ترک فعل را همچون فعل تحت شرایطی به عنوان رفتار مادی قتل عمد پذیرفته است.

 

۶-اهداف و کاربردهای تحقیق

 

۱) تحقیق در مورد نحوه ارتکاب و شیوه‌ی دخالت عامل یا اجتماع علل در ارتکاب قتل عمدی.
۲) تبیین و تشریح دومین رکن از ارکان اختصاصی جنایت قتل عمد.
۳) تعیین و تبیین سیاست کیفری ایران در خصوص عنصر مادی قتل عمد.
نتایج بدست آمده از این تحقیق برای نهادها و دستگاه‌های اجرایی و همچنین برای سیستم قضایی کشور از جهت شناسایی هر چه بیشتر این جرم و تطبیق آن با جرائم مطروحه قابل استفاده می‌باشد. علاوه بر این، بررسی عنصر مادی قتل عمد موجب می‌شود تا مقنن در قوانین آتی، قوانینی جامع و مانع را به تصویب برساند تا شاهد رویه قضایی واحد در این زمینه باشیم.

 

۷- روش انجام تحقیق

 

نوع تحقیق انجام شده کاربردی می‌باشد و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است که با استفاده از منابع اسنادی، کتابخانه‌ای، اینترنتی و مراجعه به قوانین، انجام شده است.

 

۸- ساماندهی طرح تحقیق

 

کاربرد پژوهشی حاضر مبتنی بر دو فصل، تحت عناوین: مباحث عمومی و اختصاصی عنصر مادی قتل عمد در حقوق کیفری ایران می‌باشد. هر فصل به دو بخش و هر بخش به تناسب موضوع از چند مبحث تشکیل شده است که در ابتدای هر فصل به معرفی این بخش‌ها و مباحث آن پرداخته شده است، همچنین حجم مطالب تقریباً بطور مساوی در فصول تقسیم شده‌اند، هرچند که در فصل دوم برعکس فصل اول این مراد حاصل نیامد اما جامع بودن و رعایت جنبه شکلی مباحث از نقاط قوت این تحقیق محسوب می‌شود. از طرفی از بعد ماهوی نیز مطالب بر مبنای پلان شکلی فوق‌الذکر تقسیم شده‌اند. در بخشی از فصل اول به بررسی تاریخچه جنایت قتل عمدی، تعریف، ارکان جنایت قتل عمدی و اقسام آن و دسته‌بندی جرائم به اعتبار نتیجه و انواع رفتار مجرمانه می‌پردازیم. در بخش دیگر از فصل اول به بررسی رابطه علیت در معنای عام از نظر اقسام، مفهوم، تعریف، انواع، ویژگی‌ها و مفاهیم مشابه و نظریه‌های رایج در قلمرو رابطه علیت اشاره می‌کنیم. در بخش نخست، از فصل دوم نیز به بررسی تعریف، اقسام و عناصر متشکله‌ی جنایت قتل عمدی می‌پردازیم و بالاخره در بخش پایانی فصل دوم به بررسی ضوابط عمومی و اختصاصی بندهای چهارگانه‌ی ماده۲۹۰ قانون مجازات اسلامی اشاره می‌کنیم.

 

فصل اول

 

 

بررسی مباحث عمومی عنصر مادی قتل عمد

 

 

در حقوق کیفری ایران

 

در این فصل به جنبه عمومی جنایت قتل عمدی پرداخته می‌شود. که مطالب آن را در دو مبحث کلی با محوریت جنبه عمومی جرم قتل عمدی می‌باشد که مبحث اول آن مربوط به تاریخچه‌ی جنایت قتل عمدی علیه تمامیت جسمانی و تعریف جرم، ارکان جنایت قتل عمدی و اقسام آن، دسته‌بندی جرائم به اعتبار نتیجه و انواع رفتار مجرمانه خواهد بود و مبحث دوم آن نیز به عامل جرم، شیوه‌ی‌ ارتکاب جرم، اجتماع علل در ارتکاب جرم، رابطه علیت و مفاهیم مشابه آن، وسیله، آلات و نحوه‌ی ارتکاب قتل عمدی می‌باشد.

 

بخش اول– تاریخچه جنایت قتل عمدی، تعریف جرم، ارکان جنایت قتل عمدی و اقسام آن، دسته‌بندی جرائم به اعتبار نتیجه و انواع رفتار مجرمانه

 

این بخش از پنج گفتار تشکیل شده است. بخش اول به تاریخچه‌ی جنایات علیه تمامیت جسمانی افراد اشاره دارد. در بخش دوم به تعریف جرم و در بخش سوم به ارکان جنایت قتل عمدی و اقسام آن پرداخته شده و در بخش چهارم به دسته‌بندی جرائم به اعتبار نتیجه اختصاص یافته و بخش پنجم به انواع رفتار مجرمانه اشاره دارد.

 

مبحث اول- تاریخچه جنایت عمدی علیه تمامیت جسمانی افراد

 

در مورد «جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص که در فقه جزایی به عنوان «جنایات» مورد بحث و بررسی قرارگرفته است، از مهمترین جرائمی است که حق حیات آدمی و اصل مصونیت از تعدی و تعرض را هدف قرار داده و همواره در قوانین جزایی شدیدترین واکنش کیفری برای آن پیشبینی شده است.» (صادقی، ۱۳۸۶، ۲۳) ایراد جنایت بدنی گاه منتهی به حدوث مرگ که سنگینترین نتیجه مجرمانه است شده و گاه نیز نتایج حفیف‌تری را به صورت جنایت بر عضو که موجب قطع یا نقص عضو، جرح و وارد شدن صدمه‌‌هایی بر منافع است را در‌ پی دارد. در نتیجه جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی افراد به دو صورت جنایت عمدی سالب و مادون نفس رخ میدهد. در این مبحث در ‌پی آنیم که تاریخچه جنایت عمدی علیه تمامیت جسمانی افراد را طی سه گفتار یعنی پیش از اسلام، در دوران اسلام و در حقوق موضوعه مورد بررسی قرار دهیم.

 

گفتار اول- پیشینه تاریخی جنایت قتل عمدی پیش از اسلام

 

۱- در آغاز اجتماعات انسانی

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *