بررسی اثربخشی آموزش علوم تجربی ششم ابتدایی بر اساس راهبرد نقشه مفهومی …

نقشه های مفهومی در سال ۱۹۸۴ توسط نواک توسعه یافت. او یک محقّق بود و به این مطلب که دانش آموزان چگونه یاد می گیرند علاقه بسیار داشت. شیوه ی نقشه های مفهومی نواک بر پایه ی یادگیری معنادار آزوبل قرار دارد. نقشه های مفهومی نواک در کمک به دانش آموزان در تغییر کج فهمی های خود از طریق توضیح دادن و روشن ساختن روابط بین مفاهیم بسیار موفقیت آمیز بود (نانسی،۲۰۱۳).
نواک و کوئین می گویند: نقشه های مفهومی راهی برای کمک به دانش آموزان و معلم است تا آنها یادگیری معنادار واقعی را ببینند (جنا، ۲۰۱۲).
ساختار نقشه های مفهومی به صورت سلسله مراتبی است. یعنی مفاهیم کلّی تر و جامع تر در رأس آن قرار می گیرند و هرچه به پایین نقشه نزدیک تر می شویم، مفاهیم و مطالب جزئی تر می شوند. اجزای نقشه مفهومی، شامل: مفاهیم، پیوندها، سطوح، پیوندهای عرضی و مثال هاست. مفاهیم که با نام گره یا هسته[۳۸]، نیز شناخته می شوند، یک کلمه یا عبارت کوتاه اند که در داخل یک کادر بسته، مثل: بیضی یا مستطیل قرار می گیرند. مفاهیم به وسیله خطوط پیوندی برچسب دار که ماهیت رابطه بین دو مفهوم را نشان می دهند، با یکدیگر ارتباط پیدا می کنند. گاهی اوقات از خطوط پیکان دار برای پیوندها استفاده می شود که در آنها علاوه بر ماهیت رابطه، جهت رابطه نیز نشان داده می شود. سطوح به روابط پایین و پایین تر بین مفاهیم اشاره دارند. معمولاً در ساختار سلسله مراتبی کلّیترین مفهوم در بالا و مفاهیم خاص تر در زیر این مفهوم کلّی مرتب می شوند. در یک نقشه مفهومی علاوه بر ارتباط های طولی، می تواند ارتباط های عرضی نیز بین مفاهیم وجود داشته باشد. پیوندهای عرضی با پیوندهای معمولی متفاوتند، زیرا، مفاهیم را از یک بخش نقشه با مفهومی از یک بخش دیگر نقشه مرتبط می سازند. اهمیت ارتباط های عرضی به خاطر این است که به ما کمک می کنند، تا یک مفهوم از یک قلمرو دانش را به یک مفهوم در حوزه ای دیگر روی نقشه مفهومی ارتباط دهند. مثال ها نیز می توانند، برای نشان دادن نمونه هایی از مصداق های یک مفهوم در نقشه مفهومی مورد استفاده قرار گیرند. برای تمایز میان مفاهیم و مثال ها، معمولاً مثال ها در داخل کادر های بیضوی یا مستطیلی قرار نمی گیرند. برای اهداف آموزشی مختلف، مترادف ها، تصاویر یا یادداشت هایی می توان، به نقشه مفهومی اضافه کرد ( سعیدی و همکاران،۱۳۹۱).
نقشه های مفهومی در آموزش، یادگیری، توسعه برنامه های آموزشی و ارزشیابی کاربرد دارند زیرا مطالعات تجربی زیادی در مورد اعتبار نقشه های مفهومی انجام گرفته است (چانگ[۳۹] و همکاران، ۲۰۰۱). بنابراین، نقشه مفهومی می تواند به عنوان یک راهبرد یادگیری قدرتمند که هم روابط بین عناصر محتوا و هم رابطه بین دانش جدید و قدیم را بازنمایی یا ترسیم کند، در نظر گرفته شود. نقشه مفهومی افزون بر اینکه اطّلاعات پایه را منتقل می کند، ارتباط ها، ساختارها و ویژگی هایی را که قابل مشاهده نیستند نیز نمایش می دهد. بنابراین این روش، به خاطر سپردن، بازیابی و باز خوانی اطّلاعات را به صورت دراز مدت آسان تر ساخته، امکان بازیابی ایده ها و ارتباط بین آنها را ایجاد می کند. از سوی دیگر، نقشه مفهومی می تواند به عنوان ابزاری در نظر گرفته شود که مشخص کننده درک فراگیرنده از موضوع باشد (وکیلی فرد و همکاران، ۲۰۰۶).
این ابزار دانش قبلی فراگیر را در زمینه مورد آموزش توضیح می دهد، یادگیری معنادار را برای بهبود پیشرفت دانش آموز تشویق می کند و درک او را از مفهوم، اندازه گیری می کند. این روش به بنای درس در ذهن دانش آموز کمک کرده و شیوه ی ارتباط بین بخش های مختلف یک موضوع را با هم در قالب یک ساختار یا طرح واره برای دانش آموز توصیف می کند. نقشه مفهومی به فراگیر کمک می کند تا مفاهیم را ذخیره، دسته بندی و حفظ کند و دروس مختلف را با یکدیگر مرتبط سازد. این ابزار به ویژه در موضوعات پیچیده تر که چندین جلسه برای تدریس آنها لازم است مفید می باشد (خامسان وبرادران، ۱۳۹۰).
نقشه مفهومی هم به عنوان یک ابزار آموزشی در افزایش یادگیری فراگیران کارایی دارد و هم می تواند به عنوان وسیله ای برای ارزشیابی های تکوینی و پایانی در طول یک دوره آموزشی مورد بهره برداری قرار گیرند( مصرآبادی و همکاران، ۱۳۸۴).
دالی[۴۰](۲۰۰۶) در مورد اهمیت نقشه های مفهومی می گوید: نقشه های مفهومی به عنوان یک ابزار یادگیری و رویکرد ارزیابی مورد استفاده قرار می گیرد و نیز نقشه های مفهومی را به عنوان راهبردی یادگیری معرفی می کند که می تواند حتی در پزشکی مورد استفاده پزشکان آینده قرار گیرد.
کافی[۴۱] (۲۰۰۷) از نقشه های مفهومی به عنوان ابزار فراشناختی برای توسعه و حفظ و استفاده مجدّد از دروس یاد می کند.
همچنین وانیدز (۲۰۰۵) از کاربرد نقشه های مفهومی در کلاس درس علوم تجربی یاد کرده و بیان می کند نقشه های مفهومی یک منظره بی نظیر گرافیکی از اینکه دانش آموزان چگونه سازمان دهی، مرتبط سازی، و ترکیب می کنند را نشان می دهد.
چانگ [۴۲](۲۰۰۱) درمقاله ای با عنوان یادگیری از طریق نقشه های مفهومی بر مبنای کامپیوتر بیا می کند که نقشه های مفهومی در آموزش، یادگیری، توسعه برنامه های آموزشی و ارزیابی کاربرد دارد.
برای تهیه نقشه های مفهومی شیوه های مختلفی وجود دارد، اما از لحاظ طرح های متفاوت در ارائه اطّلاعات، می توان تمام نقشه های مفهومی را به سه دسته تقسیم کرد:
۱) نقشه های مفهومی عنکبوتی (شبکه ای)
۲) نقشه های مفهومی سلسل

نوشته ای دیگر :
مقاله - رابطه حمایت سازمانی و انگیزش شغلی با توانمندسازی کارکنان شرکت پالایش نفت ...

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

ه مراتبی
۳) نقشه های مفهومی گردشی
همچنین نقشه های مفهومی را هم می توان به شیوه قلم-کاغذی و هم به وسیله نرم افزارهای خاصی همچون visual mind، smart ideas، Concept Tools Get Smart، تهیه کرد (مصرآبادی و استوار، ۱۳۸۸).
از تولد ایده نقشه های مفهومی توسط ژوزف نواک تا به حال، ابعاد گسترده ای از این ایده راهبردی در طیّ پژوهش ها و بررسی های کارشناسانه پژوهشگران شناخته شده است. با نگاهی به پیشینه پژوهشی ادبیات نقشه مفهومی متوجه می شویم که کاربرد آن در زمینه مسایل تربیتی اغلب پیامدهای مثبتی نیز داشته است و از ایده ای به روز آموزشی دنیاست، به طوری که از سال ۲۰۰۴ انجمن شناخت انسان و ماشین آمریکا[۴۳]به سرپرستی ژوزف نواک و آلبرتو کاناس هر دو سال یک بار سمینار نقشه کشی مفهومی را برگزار می کند، که در آن جدیدترین مقاله های علمی از پژوهشگران تمام نقاط جهان راجع به نقشه های مفهومی و نقشه کشی مفهومی بررسی می شود (سال ۲۰۰۴ در اسپانیا، سال ۲۰۰۶ در کاستاریکا و سال ۲۰۰۸ در فنلاند) که نشان از اقبال کشورها و کارآمدی این ایده در پاسخ گویی به نیازهای آموزشی آنها است. در بررسی اجمالی ۱۶۰ مقاله ارائه شده در دومین کنفرانس نقشه کشی مفهومی در کاستاریکا می توان دریافت که بیشترین اقبال در مقاله ها، مربوط به موارد زیر است:
الف- آموزش مبتنی بر نقشه های مفهومی و نقشه کشی مفهومی در سنین کودکی
ب- کاربرد نقشه های مفهومی در رشته هایی با مفاهیم فراوان، مانند پزشکی، بهداشت، پرستاری، تاریخ و زبان
ج- نقشه کشی مفهومی مشارکتی
د- نقشه مفهومی در آموزش از راه دور مبتنی بر کامپیوتر و شبکه جهانی وب (حاتمی و همکاران، ۱۳۸۸).
۲-۷ نرم افزار Smart Ideas :
همان طور که در بالا اشاره شد برای تهیه نقشه مفهومی راه های مختلفی وجود دارد از جمله با استفاده از مداد و کاغذ و نرم افزارهای مختلف. در این تحقیق از نرم افزار Smart Ideas استفاده شده است.
با استفاده از این نرم افزار معلمان می توانند طوری تدریس نمایند که علاوه بر اینکه خلاقیت را در دانش آموزان خود افزایش داده، باعثمی ود که آنها اسقلال فکری داشته باشند. نرم افزار Smart Ideas به دانش آموزان کمک می کند علاوه بر متصل کردن ایده های خود به هم و سازمان دهی مفاهیم و برنامه ریزی موضوعات، محرک بسیار خوبی برای یادگیری در آنها نیز است. قابلیت های این نرم افزار عبارت اند از: تهیه نقشه های مفهومی برای سازمان دهی ایده ها، گسترش نمودارها در چند سطح، قابلیت اتصال به فایل ها و وب سایت ها، قابلیت تعویض بین نمایش نمودارها و رئوس مطالب و چاپ نمودار ها.
۲-۸ پیشینه تجربی:
افزون بر این با نگاهی دیگر به پیشینه پژوهشی ادبیات نقشه مفهومی متوجه می شویم که کاربرد نقشه های مفهومی در مسایل تربیتی اغلب پیامدهای مثبتی نیز داشته است.
۲-۹پژوهش های انجام شده در ایران
در تحقیقی که توسط سعیدی و همکاران (۱۳۹۱) با عنوان تأثیر مطالعه به کمک نقشه های مفهومی بر درک مطلب دانش آموزان سال سوم متوسطه انجام گرفت یافته ها نشان دادند که ارائه نقشه های مفهومی از قبل آماده نسبت به مطالعه متن ها بدون نقشه مفهومی، درک مطلب آزمودنی ها را به طور معناداری افزایش می دهد.
پیاب و همکاران (۱۳۹۰) در تحقیقی با عنوان تأثیر نقشه های مفهومی طراحی شده به وسیله رایانه بر میزان یادگیری، یادداری و انگیزش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان انجام دادند؛ بر اساس نتایج، مشخص شد که در متغیرهای یادگیری و یادداری، روش ترسیم نقشه مفهومی با استفاده از نرم افزار Cmap بر سایر روش ها برتری دارد، به گونه ای که این روش با ضریب تأثیر ۴۴درصد بر دو روش دیگر در میزان یادگیری دانش آموزان مؤثر بوده است. در متغیر یادداری نیز همان روش با ضریب تأثیر ۶۴درصد بیشترین میزان تأثیر را بر یادداری دانش آموزان نسبت به روش های دیگر داشته است. در هردو متغیر(یادگیری و یادداری) روش ترسیم قلم- کاغذی نسبت به روش ترسیم مبتنی بر نرم افزارMind map عملکرد بهتری داشته است. در مبحث انگیزش پیشرفت تحصیلی، تفاوت معنادار آماری بین گروه ها وجود نداشت.
در تحقیقی که توسط خامسان و برادران (۱۳۹۰) با عنوان مقایسه آموزش زبان با استفاده از نقشه مفهومی فردی و مشارکتی با شیوه سنتی انجام گرفت نتایج پژوهش نشان داد میزان یادگیری واژگان و درک مطلب گروه ترسیم نقشه مفهومی مشارکتی در مقایسه با روش سنتی به طور معنادار بالا تر بود. اگرچه میزان درک مطلب گروه ترسیم نقشه مفهومی انفرادی در مقایسه با روش سنتی به طور معنادار بالاتر بود، ولی تفاوتی در یادگیری واژگان بین دو گروه مشاهده نشد. این نتایج نشان می دهد که به کار گیری نقشه های مفهومی ، به ویژه به روش مشارکتی، در آموزش زبان دوم می تواند به عنوان روشی مناسب در افزایش یادگیری واژگان و درک مطلب فراگیران مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین در تحقیقی دیگر، نجات و همکاران( ۱۳۹۰) با عنوان بررسی تأثیر نقشه مفهومی بر رویکردهای یادگیری دانشجویان پرستاری ، انجام دادند. در این تحقیق دانشجویان در دو گروه کنترل و آزمایش قرار گرفتند و پیش آزمون و پس آزمون از دانشجویان گرفته شد. نتایج پیش آزمون نشان داد بین دو گروه از نظر میانگین نمره رویکرد یادگیری و همچنین ویژگی های جمعیت شناختی تفاوت آماری وجود ندارد. میانگین نمره رویکرد عمیق در گروه آزمایش پس از استفاده از نقشه مفهومی نسبت به پیش آزمون به طور معناداری افزایش یافت. مقایسه نمرات پس آزمون در گروه های کنترل وآزمایش نشان داد که روی
کرد عمیق در گروه آزمایش به طور معناداری بیش از گروه کنترل می باشد. یادگیری سطحی تفاوت معناداری نداشت. استفاده از نقشه های مفهومی به عنوان یک راهبرد آموزشی در افزایش یادگیری عمیق و معنادار در دانشجویان پرستاری مؤثر است.
سرهنگی و همکاران (۱۳۸۹) در تحقیقی با عنوان تأثیر روش تدریس نقشه مفهومی بر مهارت های تفکّر انتقادی دانشجویان پرستاری به این نتایج دست یافتند که اجرای روش نقشه مفهومی سبب افزایش معنادار نمرات مهارت های تفکّر انتقادی در همه حیطه ها به غیر از حیطه تجزیه و تحلیل واستدلال استقرایی در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل شد. با وجود افزایش معنادار نمرات مهارت های تفکّر انتقادی گروه آزمایش، در مقایسه اختلاف میانگین نمرات در مرحله قبل و بعد در هر دو گروه تنها در حیطه تجزیه و تحلیل تفاوت معناداری مشاهده نشد. به کار گیری روش نقشه مفهومی در آموزش دانشجویان پرستاری می تواند منجر به توسعه مهارت های تفکّر انتقادی، به عنوان یکی از رسالت های مهم آموزش عالی شود.
همچنین نتایج تحقیق سرهنگی و همکاران (۱۳۸۹) با عنوان مقایسه آموزش مبتنی بر سخنرانی و نقشه مفهومی بر سطوح یادگیری شناختی ، نشان داد که روش نقشه مفهومی در دستیابی به سطوح بالای یادگیری ( درک و کاربست) مؤثر تر از روش سخنرانی است.
در تحقیق دیگری که ادیب (۱۳۸۹) با عنوان تاثیر آموزش مبتنی بر نقشه مفهومی (ارائه و ترکیبی) بر حیطه های یادگیری کارآموزان مراکز فنی و حرفه ای در پودمان” آشنایی با اصول الکتریسیته و انجام محاسبات” انجام داده است نتایج نشان داد هر دو نوع روش استفاده از نقشه مفهومی بر همه حیطه های یادگیری به جز اطّلاعات کلامی بیش از روش رایج تاثیر داشتند و روش استفاده از نقشه ترکیبی بیش از روش نقشه مفهومی ارائه بر مهارت ذهنی حل مسئله و راهبردهای شناختی تاثیر داشت.
فاضلی و آقا لطیفی ( ۱۳۸۹) در پژوهش انجام شده، در میان دانش آموزان راهنمایی شهرستان دماوند، به این نتیجه دست یافتند که، ارایه آموزش مبتنی بر نقشه مفهومی در مقایسه با روش های سنتی تدریس بر نمرات پیشرفت تحصیلی دانش آموزان گروه آزمایش تأثیر مثبت داشته است. نتایج تحقیق سرهنگی و همکاران (۱۳۸۹) با عنوان مقایسه تاثیر آموزش مبتنی بر روش سخنرانی و نقشه مفهومی بر سطوح یادگیری شناختی نشان داد که روش نقشه مفهومی برای دست یابی به سطوح بالای یادگیری و یادگیری معنادار موثرتر از روش سخنرانی است.
در تحقیقی با عنوان تأثیر ساخت و ارایه نقشه مفهومی و سبک یادگیری بر یادداری، درک که توسط مصرآبادی و همکاران (۱۳۸۸) انجام گرفت؛ نتایج نشان داد که ارایه نقشه مفهومی در شرایطی که سبک یادگیری آزمودنی ها وابسته به زمینه باشد نسبت به ساخت تأثیر بیشتری دارد و ساخت نقشه مفهومی در شرایطی که آزمودنی ها دارای سبک نابسته به زمینه باشند بر ارایه نقشه مفهومی برتری دارد. بدون در نظر گرفتن سبک یادگیری هیچ کدام از این دو روش برتری چشم گیری نسبت به هم نداشتند و همچنین در کلّ استفاده از نقشه مفهومی به عنوان یک راهبرد یاددهی – یادگیری تأثیر مثبتی بر نمرات سطح دانش و درک فراگیران دارد.
همچنین مصر آبادی واستوار (۱۳۸۸) اثر بخشی نقشه های مفهومی را در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در دروس زیست شناسی، روان شناسی و فیزیک بررسی کردند. نتایج پژوهش نشان می دهد که ارایه آموزش مبتنی بر نقشه مفهومی در مقایسه با روش های مرسوم بر نمره های پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در دروس زیست شناسی و روان شناسی تأثیر مثبتی داشت، اما کاربرد نقشه مفهومی در افزایش نمره های درس فیزیک مؤثر واقع نشد.
رحمانی آزاد و همکاران(۱۳۸۶) در پژوهشی با عنوان مقایسه تأثیر آموزش بر مبنای نقشه مفهومی با روش تلفیقی بر یادگیری درس فرایند پرستاری دانشگاه علوم پزشکی تبریز به این نتیجه دست یافتند که هر دو روش در ارتقای دانش و یادگیری معنادار در دانشجویان مؤثر بوده اند. ولی این اختلاف میانگین ها قبل و بعد از آموزش در گروه تنها در بعد یادگیری معنادار از نظر آماری اختلاف معنادار داشت. با توجه به تأثیر نقشه مفهومی در یادگیری معنادار، آن ها توصیه می کنند در مواردی که نیاز به یادگیری معنادار و سطح بالا از مطالب درسی وجود دارد از این روش آموزشی استفاده شود.
نتایج تحقیق مصرآبادی و همکاران (۱۳۸۶) که در مورد اثر بخشی راهبرد یاددهی- یادگیری نقشه مفهومی بر بازده های شناختی و عاطفی در یادگیری درس زیست شناسی انجام گرفت نشان داد که هر دو شیوه ارائه و ساخت نقشه مفهومی در مقایسه با شیوه های مرسوم آموزش بر متغیرهای یادداری و درک تاثیر مثبت بیشتری دارند. اما این دو روش اثر معنی داری بر عملکرد حل مسئله ندارند.

نوشته ای دیگر :
پژوهش دانشگاهی - عنوان ارزیابی شرایط جغرافیایی و امکانات موجود توسعه قایقرانی در شهرستان مراغه از ...