اثربخشی بازي درماني در افزایش مهارت‌های شناختي، اجتماعي و حركتي دانش‌آموزان كم توان ذهني آموزش پذير- قسمت 16

– رشد اجتماعي[26]: توانايي ايجاد و ارتباط متقابل با ديگران در زمينه اجتماعي خاص به طرقي كه در عرف جامعه قابل‌قبول و درعین‌حال براي شخص سودمند و ارزشمند باشد. (نظري نژاد، 1387).
پيشرفت تحصيلي[27]: عبارت است از پيشرفت فرد در يك يا چند موضوع درسي (درك و فهم و خواندن و محاسبه كردن) چنين پيشرفتي توسط آزمون‌های ميزان شده تحصيلي اندازه‌گیری می‌شود. همچنين اين اصطلاح بر پيشرفت فرد در كلاس درس آنطور كه توسط كادر مدرسه ارزيابي می‌شود دلالت دارد (ماهر، 1388).
– بازي درماني[28]: بازي درماني تدارك فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده و مناسبي كه به منظور ايجاد وضع مناسب براي ابراز خود از طريق تعامل اجتماعي و سرگرمي تدوين و توسعه مهارت‌ها و علايق كه به استفاده سازنده و مفرح از ساعات فراغت منجر می‌شود و همچنين بهزيستي ذهني و فيزيكي را بهبود می‌بخشد (ماهر، 1388).
تعاريف عملياتي
دانش آموزان کم توان ذهنی آموزش پذیر: منظور از دانش آموزان کم توان ذهنی در این تحقیق، دانش آموزانی هستند که در مدارس استثنایی شهرستان رشت در گروه آموزشی کم توان ذهنی مشغول به تحصیل می باشند.
– رشد شناختي: رشد شناختي عبارت است از نمراتي كه آزمودنی‌ها در آزمایش‌ها پياژه در رابطه با طول، حجم مايع به دست می‌آورند و نمرات طراز تحول در 3 طبقه شامل عدم نگهداري ذهني (صفر) بينابيني (8 تا 1) نگهداري ذهني (9 تا 12) قرار می‌گیرد.
– رشد حركتي: رشد حركتي در اين پژوهش عبارت است نمراتي كه آزمودنی‌ها از تست فراستيگ و در آزمون «I» هماهنگي چشمي- حركتي، آزمون V ارتباط فضايي و آزمون IV ادراك فضايي به دست می‌آورند.
– رشد اجتماعي: رشد اجتماعي در اين پژوهش عبارت است از نمراتي كه آزمودني در مقياس رشد اجتماعي واينلند در طبقه‌های هشت گانه S,L,C,SD,SHD,S,H,E, S.H.G به دست می‌آورند نمرات در قالب +NO, A(+NO), A(F), A محاسبه می‌گردد. عبارت است از نمره‌ای كه آزمودني از خارج قسمت نمره سن اجتماعي بر سن تقويمي ضربدر عدد 100 به دست می‌آورد.
– رشد ترسيم : رشد ترسيم در اين پژوهش توسط آزمون آدمك گودانياف سنجيده می‌شود و بر اساس اجزا ترسيم كه جمعاً 55 ماده می‌باشد نمره خام آزمودني محاسبه و می‌توان با تعديل آن به سن عقلي هوش آزمودني را نيز تعيين نمود.
– پيشرفت تحصيلي: توسط آزمون پيشرفت تحصيلي محقق ساخته كه روايي و پايايي آن محاسبه شده است مورد سنجش قرار می‌گیرد.
– بازي درماني: در اين پژوهش عبارت است از تدارك يكسري بازي ساخت دار (طرح‌ریزی مجموعه‌ای از موقعیت‌های ويژه) براي گروه آزمايش كه به صورت بازی‌های آموزشي، بازی‌های اجتماعي، بازی‌های حركتي توسط محقق و براساس دیدگاه‌های مطرح تدوين و به اجرا در می‌آید.
متغيرهاي تحقیق
متغير مستقل
بازي درماني:در اين پژوهش از بازي به عنوان يك تكنيك بهره گرفته خواهد شد.لذا بازی‌ها با توجه به پيشينه مطالعات انجام‌شده توسط محققان و ویژگی‌های كودكان كم توان ذهني و نظریه‌ها و پژوهش‌هاي مربوط به رشد كودكان (مراحل حسي- حركتي، ادراكي و شناختي) به شرح زير انتخاب شده‌اند:
الف) بازی‌های شناختيبازي سایه‌ها، بازي ثبات اعداد، بازي طبقه‌بندی كردن، بازي تمركز گروهي، بازي ثبات مواد، بازي ساختن شهر افسانه‌ای، بازي ثبات سطح، بازي به من بگو رو ميز چيه؟، بازي طرح را كامل كن، بازي رديف بندي، بازي سروده‌ها
ب) بازی‌های اجتماعيبازي پولكا، بازي والس، بازي مار بزرگ، بازي كيسه لوبيا يخ زده، بازي تلفن، بازي صندلي موزيكال، بازي پل لندن، بازي زيرا، بازي صداي حيوانات، بازي نخ بلند، بازي بيا فكر كن، بازي گرم يا سرد.
ج) بازی‌های حركتيبازي جاپايي ها، بازي شمع و تفنگ آبپاش، بازي عبور از مانع، بازي کانگورو (با دو توپ و با سه توپ)، بازي عبور از باتلاق، بازي محل پاركينگ، بازي باندكشي و تخته ميخدار، بازي پازل انسان، بازي شباهت‌ها و اختلاف‌ها، بازي حيوانات پنهان را پيدا كن و رنگ كن، بازي كپي كردن، بازي تكميل كردن
متغير وابسته: رشد شناختي، اجتماعي و حركتي
متغير كنترل هوش: دانش‌آموزان براساس نمره کسب‌شده در پرونده كه شامل عقب‌مانده ذهني آموزش پذير می‌باشند گزينش شده‌اند و دانش‌آموزاني كه هوش بهری در حد دیر آموز و يا تربیت‌پذیر داشته‌اند حذف شده‌اند همچنين دانش‌آموزاني كه از نظر حركت، شنوايي و بينايي مشكل داشته‌اند از نمونه حذف شده‌اند.
فصل دوم
پيشينه پژوهش
در این فصل به پیشینه پژوهش پرداخته می شود. بدین ترتیب، ابتدا به گستره نظری متغیرهای پژوهش شامل دانش آموزان کم توان ذهنی آموزش پذیر، مهارت های شناختی، اجتماعی، حرکتی و بازی درمانی پرداخته می شود. سپس پیشینه تحقیقات در دو بخش داخلی و خارجی ارائه می گردد.
گستره نظری
مقدمه
بازی عاملی است در جهت رشد و تکامل خواست‌ها و امیال کودک، بازی کودک را قادر می‌سازد تا این خواست‌ها و امیال را به زندگی روزانه خود وارد سازد و از این راه با مسیر آینده زندگی خود از راه شناخت توانایی‌ها و ویژگی‌هایش آشنا گردد زیرا همبستگی زیادی میان بازی و توانایی‌های کار یک فرد در آینده موجود است. کودک زندگی خود
را با حرکت و کار و کوشش دائمی سر می‌کند آنچه باعث تحرک و پویایی می‌گردد میل کودک به کشف محیط و شرکت در زندگی اجتماعی و به عهده گرفتن نقش خاص خود در ساخت اجتماعی است (مهجور، 1390) کودکان در وضعیت بازی با صداقت، صراحت، روشن و زنده خود را بیان می‌کنند. احساسات، بازخوردها و افکار متلاطم آشکار شده پیچ و تاب می‌خورند و در پایان به آرامی می‌نشینند درعین‌حال کودک می‌آموزد که خود و دیگران را کمی بهتر درک کند. کودک می‌تواند با رعایت گرفتن اسباب بازی‌ها دنیای خویش را بسازد، بازی علاوه بر ثمره‌های جسمی فرصت‌های زیادی را برای رشد اجتماعی و رشد عاطفی فراهم می‌کند و پیروی از مقررات بازی کودک را به انضباط شخصی و خویشتن‌داری تشویق می‌کند و شکل‌گیری شخصیت کودک بیشتر از طریق شرکت در بازی‌ها به دست می‌آید (منشی طوسی، 1391). در این راستا تجربه‌های بازی درمانی که بیانگر رابطه‌ای مشخص میان درمانگر و کودک است به کودک فرصت می‌دهد تا بهتر خویشتن را دریابد و عملکرد درمانگر در این رابطه مشخص به گونه‌ای است که احساس «اطمینان به خود» را به کودک القا می‌کند و به او فرصت می‌دهد تا نه تنها به کشف اتاق و اسباب بازی‌های موجود در آن دست یابد بلکه خویشتن را نیز در این رابطه و تجربه پیدا کند او این اختیار را خواهد داشت که خویشتن را بپذیرد، تجربه‌هایش را محک بزند و در اثر تجربه‌های به دست آمده از کشف خود در ارتباط با دیگران بهره برد (حجاران، 1389). شناخت این ویژگی‌ها در مورد بازی و به ویژه بازی درمانی روشن می‌کند که برای کودکان کم توان ذهنی باید حداکثر سازماندهی را در امر بازی به عمل آورد زیرا عدم موفقیت کودکان کم توان ذهنی در همگامی با کودکان غیر معلول ناسازگاری‌های شخصی و گسترش الگوهای نامطلوب رفتاری را در آنان تشدید می‌کند. به طوری که در بازی‌های گروهی شرکت نمی‌کنند در نتیجه غالباً خود را حقیر می‌شمارند و مهارت‌ها و استعدادهای خود را کوچک می‌انگارند از این رو به منظور آشنایی با تاریخچه نظریه‌های بازی و بازی درمانی از دیدگاه صاحب‌نظران و شناخت کودکان کم توان ذهنی از نظر ویژگی‌های روان‌شناختی و نقش بازی درمانی در گسترش ابعاد شناختی، حرکتی، اجتماعی این کودکان، مطالب در سه بخش ارائه گردید و بخش سوم با مروری بر تحقیقات انجام شده در گذشته به پایان می‌رسد.
تاریخچه بازی
شروع بازی را می‌توان به گذشته‌های دور حتی از بدو پیدایش انسان نسبت داد. در حقیقت بازی جزئی از زندگی انسان از بدو تولد تا زمان مرگ است. تشکیل اجتماعات اولیه بشری نحوه و شکل جدیدی از بازی را پدید آورد. بازی‌های گروهی به صورت بازی‌های نمایشی از عبادت ارواح و پرستش اشیاء گرفته تا رقص شکار و رقص جنگ، مجموعه‌ای از راه‌های برآوردن نیازهای جسمانی و ذهنی افراد را فراهم گرداند، خواه به این مجموعه بازی نام دهیم و خواه نامی دیگر در اصل مطلب تفاوت چندانی پدید نمی‌آید. در ابتدا، بازیچه بشر، مواد و اشیاء خام و طبیعی به دست آمده از طبیعت بود. قطعه‌ای سنگ، به دست گرفتن آن، حرکت دادن آن و سرانجام غلتاندن یا پرتاب آن همه نوعی بازی محسوب می‌گردید. رشد ذهنی یا اجتماعی انسان و تسلط پیش رونده او بر طبیعت امکان دست‌کاری در اشیاء طبیعی را به وجود آورد و از این زمان اشیاء به خواست انسان تغییر شکل دادند تا بتوانند اندیشه او را در شکل‌دهی به بازی غنای بیشتری بخشند روح او را راضی تر گردانند. از این زمان‌ها آثاری در دست است. حجاری‌های روی دیوار غارها و تشابه آن‌ها با مواد مورد نیاز بازی به برداشت ما از قدمت بازی ارزش بیشتر خواهد بخشید. ابداع زبان در جهت انتقال اندیشه‌ها و تشکیل جوامع بزرگ تر بشری به علت آسان تر شدن راه تبادل اطلاعات، بدعت جدیدتری در بازی به وجود آورد. در واقع این دوران آغاز گر بازی‌های خلاقانه‌تری است که نیاز به استفاده از زبان و کلمات برای انجام آن‌ها ضروری بود و سرانجام کشف کتابت کنکاش را برای آشنایی با بازی‌ها و یافتن تاریخچه آن‌ها گشاده‌تر کرد. (مهجور1390).
تعاریف بازی
بازی نیز همسان با سایر پدیده‌ها ابعاد و جنبه‌های وسیعی را در بر می‌گیرد. گوناگونی این ابعاد باعث شده تا تعریف‌های زیادی از بازی ارائه گردد. هر یک از این تعریف‌ها با برجسته نمودن جنبه‌ای از بازی دیدگاه خاصی را ارائه می‌دهند (مهجور، 1390). تعاریف مربوط به بازی بر اساس اینکه آن تعاریف بر چه زمینه‌ای تاکید دارد تحت چهار عنوان زیر بررسی می‌گردد.

  1. تاکید بر جنبه زیستی[29]
  2. تاکید بر روی شخص [30]
  3. تاکید بر روی فضای زندگی[31]
  4. تاکید بر جنبه اجتماعی- فرهنگی (آرین، 1392).

1- تعاریف بازی با تاکید بر جنبه زیستی